การสถาปนามหาธาตุวิทยาลัย และพระราชทานนาม "มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย"

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายการสอนพระปริยัติธรรมจากศาลาบอกพระปริยัติธรรมภายในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ไปตั้ง ณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ เพื่อเป็นที่เล่าเรียนของพระสงฆ์ฝ่ายมหานิกายและคฤหัสถ์ เรียกว่า "มหาธาตุวิทยาลัย" เปิดทำการสอนเป็นทางการเมื่อวันที่ ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๒

ต่อมาในวันที่ ๑๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๙ ได้มีพระบรมราชโองการเปลี่ยนนามเป็น “มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย” เพื่อเป็นอนุสรณ์เฉลิมพระเกียรติยศสืบไป ดังปรากฏในประกาศพระราชปรารภในการก่อพระฤกษ์สังฆิกเสนาศน์ราชวิทยาลัย

ก้าวสู่การจัดการศึกษารูปแบบมหาวิทยาลัยสงฆ์ยุคใหม่

หลังจากจัดการศึกษาพระปริยัติธรรมแผนเดิมมาอย่างต่อเนื่อง พระมหาเถรานุเถระฝ่ายมหานิกายจำนวน ๕๗ รูป โดยมี พระพิมลธรรม (ช้อย ฐานทัตตมหาเถร) อธิบดีสงฆ์วัดมหาธาตุฯ รูปที่ ๑๕ เป็นประธาน ได้จัดประชุม ณ ตำหนักสมเด็จ วัดมหาธาตุฯ เมื่อวันที่ ๙ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๐

ที่ประชุมได้มีมติประกาศให้มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ดำเนินการจัดการศึกษาในรูปแบบ "มหาวิทยาลัย" เพื่อสานต่อพระราชปณิธานแห่งองค์ผู้พระราชทานกำเนิด โดยเปิดสอนระดับปริญญาตรี "คณะพุทธศาสตร์" เป็นคณะแรก เมื่อวันที่ ๑๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๙๐

การพัฒนาระบบหน่วยกิต และขยายการจัดตั้งคณะวิชา

พ.ศ. ๒๕๐๐ มหาวิทยาลัยได้ปรับเปลี่ยนระบบวัดผลมาเป็น ระบบหน่วยกิต (Credit System) กำหนดให้นิสิตศึกษาอย่างน้อย ๑๒๖ หน่วยกิต และต้องปฏิบัติศาสนกิจเป็นเวลา ๑ ปีก่อนเข้ารับปริญญาบัตร

• พ.ศ. ๒๕๐๕: เปิดสอน คณะครุศาสตร์ เพื่อผลิตบุคลากรทางการศึกษาพระพุทธศาสนา
• พ.ศ. ๒๕๐๖: เปิดสอนหลักสูตรแผนกอบรมครูศาสนศึกษา ระดับประกาศนียบัตร และเปิดสอน คณะเอเชียอาคเนย์
• พ.ศ. ๒๕๑๒: ปรับหลักสูตรแผนกอบรมครูเป็น วิทยาลัยครูศาสนศึกษา (๒๐๐ หน่วยกิต)
• พ.ศ. ๒๕๑๖: เปลี่ยนชื่อคณะเอเชียอาคเนย์เป็น คณะมานุษยสงเคราะห์ศาสตร์ (ปัจจุบันคือ คณะสังคมศาสตร์)

พระราชบัญญัติกำหนดวิทยฐานะ: รับรองวุฒิการศึกษาตามกฎหมาย

เมื่อวันที่ ๓ กันยายน พ.ศ. ๒๕๒๗ วุฒิสภาพิจารณาผ่านร่าง พระราชบัญญัติกำหนดวิทยฐานะผู้สำเร็จการศึกษาวิชาพระพุทธศาสนา พ.ศ. ๒๕๒๗ โดยมีพลเอกประจวบ สุนทรางกูร รองนายกรัฐมนตรี เป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการ (ประกาศราชกิจจานุเบกษา วันที่ ๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๒๗)

ผลจาก พ.ร.บ. ฉบับนี้ทำให้มหาวิทยาลัยเติบโตอย่างก้าวกระโดด จากวิทยาเขตเพียง ๑ แห่ง ได้ขยายวิทยาเขตเพิ่มขึ้นเป็น ๙ แห่งใน พ.ศ. ๒๕๓๔ พร้อมทั้งจัดตั้ง บัณฑิตวิทยาลัย ใน พ.ศ. ๒๕๓๑ เพื่อเปิดสอนระดับปริญญาโท

พระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๔๐

วันที่ ๒๑ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๐ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงลงพระปรมาภิไธยใน พระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พ.ศ. ๒๕๔๐ ยกฐานะให้มหาวิทยาลัยเป็น มหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ มีสถานะเป็นนิติบุคคลอย่างสมบูรณ์แบบ

การขยายสู่ศูนย์กลางแห่งใหม่ อ.วังน้อย จ.พระนครศรีอยุธยา (๓๒๓ ไร่)

๒๐ พฤษภาคม ๒๕๔๒: นายแพทย์รัศมี และ คุณหญิงสมปอง วรรณิสสร ได้ถวายที่ดินจำนวน ๘๔ ไร่ ๑ งาน ๓๗ ตารางวา ณ ตำบลลำไทร อำเภอวังน้อย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา แก่มหาวิทยาลัย และเมื่อรวมกับที่ดินจัดซื้อเพิ่มเติม ทำให้ปัจจุบันมีเนื้อที่รวมทั้งสิ้น ๓๒๓ ไร่

๑๓ ธันวาคม ๒๕๔๒: พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (ขณะดำรงพระอิสริยยศ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร) เสด็จพระราชดำเนินประกอบพิธีวางศิลาฤกษ์โครงการก่อสร้างมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ณ อ.วังน้อย

๑ ตุลาคม ๒๕๕๑: มหาวิทยาลัยได้ย้ายที่ทำการหลักจากวัดมหาธาตุและวัดศรีสุดาราม กรุงเทพมหานคร มายังที่ทำการแห่งใหม่ ณ กิโลเมตรที่ ๕๕ ถนนพหลโยธิน ตำบลลำไทร อำเภอวังน้อย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และในวันที่ ๓ ธันวาคม ได้เสด็จฯ ทรงประกอบพิธีเปิดป้ายหอประชุม มวก ๔๘ พรรษา และเปิดป้ายมหาวิทยาลัยอย่างเป็นทางการ